Czy hydroksyzyna uzależnia

Krótka odpowiedź i skąd bierze się wątpliwość

Hydroksyzyna nie ma udokumentowanego potencjału uzależniającego, nie figuruje w wykazie substancji psychotropowych i środków odurzających, a jej charakterystyka odnotowuje, że po czterech tygodniach leczenia pacjentów z zaburzeniami lękowymi nie wystąpiły objawy odstawienia.

Wątpliwość bierze się z kontekstu, a nie z samego leku. Hydroksyzynę przepisuje się w tych samych sytuacjach co benzodiazepiny, wypisuje ją często psychiatra, działa szybko i wywołuje senność. Wszystkie cztery cechy pasują do potocznego obrazu leku, od którego się uzależnia. Piąta cecha, czyli mechanizm, do tego obrazu nie pasuje wcale, ale jej nie widać.

Mechanizm, który przesądza o różnicy

Benzodiazepiny działają na receptor GABA-A i nasilają hamowanie w ośrodkowym układzie nerwowym. To ten sam układ, na który wpływa alkohol, i stąd bierze się zarówno szybka ulga, jak i ryzyko zależności opisane w ich charakterystykach.

Hydroksyzyna jest pochodną difenylometanu i jej charakterystyka wprost zaznacza, że nie należy do tej samej grupy chemicznej co benzodiazepiny, fenotiazyny, rezerpina czy meprobamat. Blokuje receptory histaminowe H1, ma słabe powinowactwo do receptorów muskarynowych, a jej działanie ośrodkowe opisano jako możliwe hamowanie aktywności niektórych obszarów podkorowych, bez hamowania czynności kory mózgu.

Konsekwencja jest praktyczna. Lek, który nie nasila przekaźnictwa GABA-owego, nie uruchamia układu nagrody w sposób prowadzący do sięgania po coraz większe dawki. Senność po hydroksyzynie nie jest euforią i nikt jej nie szuka drugi raz z tego powodu.

Co pokazała obserwacja po czterech tygodniach

W charakterystyce produktu, w punkcie o właściwościach farmakodynamicznych, znajduje się jedno zdanie, które odpowiada na pytanie z tytułu tej strony wprost: po czterech tygodniach leczenia pacjentów z zaburzeniami lękowymi nie wystąpiły objawy odstawienia. W tym samym miejscu odnotowano, że nie zaobserwowano zaburzeń pamięci.

To istotne, bo przy benzodiazepinach cztery tygodnie to już granica. Charakterystyka alprazolamu nakazuje stosować najmniejszą możliwą skuteczną dawkę przez możliwie najkrótszy czas i maksymalnie przez 2 do 4 tygodni, a wydłużenie leczenia poza ten okres jest niedopuszczalne bez ponownej oceny stanu pacjenta. Ten sam odcinek czasu przy jednej substancji jest okresem, po którym nie stwierdzono problemu, a przy drugiej granicą, po której trzeba się zatrzymać i ocenić leczenie od nowa.

Hydroksyzyna a benzodiazepiny w tabeli

Wiersz o terminie realizacji bywa dla pacjentów zaskoczeniem, a jest najprostszym praktycznym dowodem, że ustawodawca traktuje te dwie grupy inaczej. Szczegóły przy konkretnej benzodiazepinie opisujemy na stronie o klorazepacie dipotasowym.

Brak potencjału uzależniającego nie czyni jednak hydroksyzyny lekiem obojętnym. Jej ograniczeniem są przeciwwskazania kardiologiczne, ciąża i karmienie piersią oraz długa lista połączeń przeciwwskazanych, opisana na stronie o działaniu hydroksyzyny. Ryzyko jest realne, tylko innego rodzaju.

Czy hydroksyzyna to psychotrop

Słowo psychotrop znaczy dwie różne rzeczy i na tym polega całe nieporozumienie. W sensie farmakologicznym każda substancja działająca na ośrodkowy układ nerwowy jest psychotropowa, a hydroksyzyna ma kod ATC N05BB01 w grupie leków psycholeptycznych, anksjolityków. W tym znaczeniu odpowiedź brzmi tak.

W sensie prawnym psychotrop to substancja umieszczona w wykazie substancji psychotropowych, środków odurzających i nowych substancji psychoaktywnych, ogłoszonym rozporządzeniem Ministra Zdrowia. Hydroksyzyny w tym wykazie nie ma, podobnie jak buspironu, opipramolu, pregabaliny i propranololu. Są tam natomiast alprazolam, lorazepam, klonazepam i klorazepat, wszystkie w grupie IV-P. W tym znaczeniu odpowiedź brzmi nie.

Różnica przekłada się na obowiązki lekarza. Przy substancji z wykazu recepta wystawiona bez badania, w trybie kontynuacji leczenia, może powstać tylko wtedy, gdy od ostatniego zbadania pacjenta upłynęło nie więcej niż trzy miesiące, a lekarz ma dodatkowo sprawdzić w systemie albo w wywiadzie, czy dotychczas przepisana ilość nie jest wystarczająca. Wyłączenie z tych obowiązków dotyczy lekarza udzielającego świadczeń w ramach umowy o świadczenia z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, więc prywatnej teleporady psychiatrycznej nie obejmuje.

W rejestrze widać to jeszcze prościej: preparaty z hydroksyzyną mają kategorię Rp, a nie Rpw, którą noszą na przykład preparaty z metylofenidatem czy oksykodonem. Benzodiazepiny z grupy IV-P wydawane są przy tym na zwykłą receptę Rp, co pokazuje, że sama kategoria z rejestru nie wystarcza do oceny, czy substancja jest kontrolowana.

Co bywa mylone z uzależnieniem

• Przyzwyczajenie do senności. Senność zgłosiło 13,74 procent uczestników badań kontrolowanych placebo wobec 2,70 procent w grupie placebo. Po kilku dniach zwykle słabnie i pacjent odbiera to jako spadek skuteczności leku, choć działanie przeciwlękowe ocenia się inaczej niż po nasileniu senności.
• Powrót lęku po odstawieniu. Jeśli przyczyna napięcia nie została rozwiązana, lęk wraca po każdym leku doraźnym. To nawrót objawu, a nie zespół odstawienny, i nie pojawia się dlatego, że organizm zaczął leku potrzebować.
• Poczucie, że bez tabletki nie zasnę. To zależność psychologiczna od rytuału, znana także przy preparatach bez recepty i przy melatoninie. Warto ją zgłosić lekarzowi, bo bywa sygnałem, że problemem jest bezsenność wymagająca własnego leczenia.

Żadna z tych sytuacji nie jest powodem, żeby samodzielnie zmieniać dawkę albo przerywać leczenie. Decyzja o zakończeniu przyjmowania leku należy do lekarza prowadzącego, a przy leczeniu skojarzonym odstawienie jednego składnika zmienia działanie pozostałych.

Kiedy pytanie o uzależnienie dotyczy czegoś innego

Część osób trafia na tę stronę, szukając w rzeczywistości odpowiedzi na pytanie o benzodiazepiny, które już przyjmuje. To zupełnie inna rozmowa i inny plan działania: schodzenie z benzodiazepiny prowadzi się stopniowo, według harmonogramu ustalonego przez lekarza, i nie przerywa się go z dnia na dzień. Mechanizm, objawy odstawienne i przebieg opisaliśmy na stronie czy leki przeciwlękowe uzależniają.

Jeśli natomiast szukasz leczenia bez ryzyka zależności, hydroksyzyna nie jest jedynym kandydatem. Buspiron, opipramol, propranolol i leki przyjmowane codziennie w zaburzeniach lękowych również nie figurują w wykazie substancji kontrolowanych. Różnią się jednak czasem do efektu i profilem działań niepożądanych, a wybór należy do lekarza po ocenie rozpoznania.

W pierwszych tygodniach leczenia lekiem przeciwdepresyjnym oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie odkładaj tego na termin kolejnej wizyty: zadzwoń na Telefon zaufania 116 123, na całodobowe i bezpłatne Centrum Wsparcia 800 70 2222, młodzież na 116 111, a w stanie nagłego zagrożenia życia pod numer 112.

Najczęstsze pytania